[[{"content_id":227638,"content_number":0,"portal_id":2,"lang_id":"fa","content_title":"شرارت نفس","content_rtitr":"","content_short_title":null,"content_summary":"برگی از پندنامه مثنوی","content_summary_fill":1,"content_body":"                                          \r\nمادر  بت‌ ها  بت   نفس    شماست                             زآنک آن بت مار و این بت اژدهاست\r\nآهن و سنگ است نفس و بت شرار                              آن شرار   از آب    می‌گردد      قرار\r\nسنگ و آهن ز آب کی ساکن  شود                             آدمی  با  این   دو  کی ایمن   بود\r\n  (مثنوی، دفتر اول، 776-778)\r\n\r\n \r\n تذکر معنوی: ریشه همه بت‌پرستی‌ها، بدبختی‌ها و گمراهی‌های انسان نفس است .\r\nتحلیل: موضوع نفس و پیامدهای نفس‌پرستی از جمله مباحثی است که مولوی به صورت گسترده و در جای‌جای مثنوی بدان پرداخته و به انسان‌ها نسبت به عوارض و عواقب آن تذکر و هشدار داده است . در ابیات بالا مولوی نفس را منشاء  همه بت‌پرستی‌ها و گمراهی‌های آدمی می‌داند . نفس همانند سنگ آتش‌زنه و آهن است که با هم جرقه و شراری ایجاد می‌کنند و این جرقه همان گمراهی‌ها و ضلالت‌هایی هستند که اگر آب هدایت و ارشاد بر روی آن ریخته شود ، خاموش می‌گردد . اما باید دانست سنگ و آهن نفس را با آب نمی‌توان خاموش کرد .\r\nمولوی در دفتر ششم می‌گوید که همه قرآن شرح خبث نفس است :\r\n\r\n \r\nجمله قرآن شرح خبث نفسهاست        بنگر اندر مصحف آن چشمت کجاست\r\n(مثنوی، دفتر ششم، 4876)\r\nاو در دفتر اول یکی از عوامل مهم سرکشی نفس را  مدح‌ها و ستایش‌های ناروا می‌داند\r\nنفس از بس مدح‌ها فرعون شد        کن ذلیل النفس هوناً لا تسد\r\n                                                                                   (مثنوی ، دفتراول ،1877)\r\nدر عرفان و اخلاق اسلامی فرعون برجسته‌ترین نماد تکبر و خودپرستی است و برای فرعون نشدن نفس تنها راه ، افتادگی و خضوع وهون است :\r\n  عبادالرحمن الذین یمشون علی الارض هونا  (سوره فرقان ،آیه63)                                                           \r\n                                                                            \r\nبه همین خاطر است که بازدر دفتر اول شیر واقعی را که کسی می‌داند که بر نفس خود غلبه پیدا کند و پیروز شود.\r\n\r\nسهل شیری دان که صفها بشکند       شیر آن است  آن که خود را بشکند\r\n(مثنوی ، دفتر اول ، 1398)\r\n\r\nدر تعبیر دیگری  مولانا نفس را دوزخی می‌داند که مانند اژدها همه چیز را می‌بلعد و فرو می‌خورد و آب همه دریاها هم اگر روی آن بریزی خاموش نمی‌شود .\r\n\r\nدوزخ است این نفس و دوزخ اژدهاست       کو به دریاها نگردد کم و کاست\r\nهفت   دریا   را  در   آشامد  ،   هنوز         کم نگردد سرزنش آن خلق سوز\r\n(مثنوی، دفتر اول، 1384-1385)\r\n\r\n در دفتر دوم با بیان تعبیر «خر نفس» انسانها را به مهار این خر سرکش فرا می‌خواند :\r\n\r\nشد خر نفس تو، بر میخی‌ش بند             چند بگریزد ز کار و بار؟چند؟\r\n(مثنوی، دفتر دوم، 732)\r\n\r\nباز در همین دفتر برای نفس عنوان گاو را بر می‌گزیند و فرمان می‌دهد که این گاو را زودتر بکشید تا روح دربندتان آزاد شود .\r\n\r\nگاو نفس خویش را زودتر بکش                    تا شود روح خفی زنده به هش\r\n(مثنوی، دفتر دوم، 1450)\r\nتعبیر نفس دزد از دیگر تعابیری است که مولوی برای نفس در نظر می‌گیرد و انسان را از گشتن به گرد دزد نفس بر حذر می‌دارد:\r\n\r\nگرد نفس دزد و کار او مپیچ                     هر چه آن نه کار حق هیچ است هیچ\r\n(مثنوی، دفتر دوم، 1066)\r\n\r\nمولوی در پی تلاشش برای معرفی هرچه بیشتر نفس این بار نفس را نمرود بر می‌شمارد و عقل و جان را خلیل\r\n\r\nآتش    ابراهیم   را    نبود       زیان             هر که نمرودی است ، گو: می‌ترس از آن\r\nنفس نمرود است و عقل و جان خلیل            روح در عین  است  و  نفس اندر  دلیل\r\n(مثنوی، دفتر دوم، 3322-3323)\r\n\r\nدر این ابیات  مولوی بهترین راه مبارزه با نفس را تکیه بر عقل و جان می‌داند. یعنی همان توانایی ذهنی  و روحانی که انسان را به خدا می‌رساند و به حق نزدیک می‌کند .\r\nبیان تعبیرهای گوناگون درباره نفس به همین جا ختم نمی‌شود . در دفتر دوم نفس به زن تشبیه می‌شود .\r\n\r\nنفس خود را زن شناس از زن بتر       زآن که زن جزوی است ، نفست کل شرّ\r\nمشورت با نفس خود گر می‌کنی       هر  چه  گوید  کن  خلاف  آن   دنی\r\n(مثنوی ، دفتر دوم ، 2380 ، 2381)\r\n\r\n مولوی در این ابیات با تشبیه نفس  به زن ، زن را جزوی و بخشی از کل نفس می‌داند که  نباید با آن مشورت کرد و هرچه او گفت خلافش را باید انجام داد .\r\nمادر بد خاصیت نام دیگری است که  مولوی بر روی نفس می‌گذارد و برای جلوگیری از فسادش باید او را کشت .\r\n\r\nنفس توست آن مادر بد خاصیت                       که فساد اوست در هر ناحیت\r\nهین  بکش  او  را  که  بهر  آن    دنی              هر دمی  قصد   عزیزی      می‌کنی\r\nاز وی این دنیای خوش بر توست تنگ                 از پی  او با  حق و  با خلق   جنگ\r\nنفس   کشتی  باز   رستی  ز    اعتذار                  کس تو  را  دشمن  نماند  در  دیار\r\nگر  شکال  آرد  کسی  بر  گفت   ما                    از     برای     انبیاء      و    اولیاء\r\nکانبیا   را  نی که  نفس  کشته   بود                        پس چراشان دشمنان بود و حسود\r\nگوش  نه تو  ای  طلب‌ کار  صواب                      بشنو این اشکال و شبهت را جواب\r\nدشمن  خود   بوده‌اند  آن   منکران                        تیغ بر خود  می‌زنند  ایشان  چنان\r\nگر  شود   بیمار  دشمن  با  طبیب                         ور کند  کودک  عداوت  با  ادیب\r\nدر حقیقت دشمن جان  خود است                        راه عقل و جان خود را خود زدست\r\n(مثنوی، دفتر دوم، 785-792، 801-802)\r\n\r\nمادر بد خاصیت نفس ، فسادش فراگیر است و در همه شئون زندگی اثرات بد خود را می‌گذارد . برای رهایی از دست  او راهی جز کشتنش نیست . تا او هست دنیا بر انسان تنگ و تاریک است و همواره باید با خدا و خلق خدا بجنگی . با کشتن نفس همه دشمنی‌ها و کینه‌جویی‌ها از میان می‌رود . مولوی در ادامه می‌گوید که اگر کسی در این باب اشکالی وارد کند و بگوید چرا انبیاء و اولیاء که نفسشان را از بین برده بودند هم مورد کینه و حسادت قرار می‌گرفتند ؛ باید در پاسخ او گفت دشمنان انبیاء با خودشان دشمنی می‌کردند و به روی خود تیغ می‌کشیدند . همچنانکه اگر بیماری با طبیبش دشمنی کند یا کودکی با استاد و معلم ادیبش عداوت نماید ، تنها به خود بد کرده و با خود دشمنی نموده است . در دفتر سوم مولوی  نفس و شیطان را یکی می‌داند که در دو صورت جلوه‌گر و نمایان شده‌اند . همچنانکه فرشته و عقل هم یک تن در دو صورتند .\r\n\r\nنفس و شیطان هر دو یک تن بوده‌اند         در دو صورت خویش را بنموده‌اند\r\nچون فرشته و عقل ، کایشان یک بدند          بهر حکمتهاش دو صورت شدند\r\n(مثنوی، دفتر سوم، 4056-4057)\r\nباز در همین دفتر است که نفس به عنوان راهزنی که ریشه همه راهزنی‌هاست معرفی می‌گردد .\r\n\r\nگرنه  نفس  از اندرونت راهت زدی          رهزنان را برتو دستی کی بدی\r\n(مثنوی، دفتر سوم، 4067)\r\n\r\nاز صفات دیگر نفس در مثنوی بی‌عهد بودن آن است و به این واسطه است که او را باید از بین برد . این نفس پست  و قبله‌گاه انسان‌های پست است .\r\n\r\nنفس بی‌عهد است ، زآن رو کشتنی است       او دنی و قبله‌گاه  او  دنی  است\r\nنفس ها  را  لایق   است  این   انجمن       مرده را در خور بود گور و کفن\r\nنفس اگر چه زیرک است  و  خرده‌دان       قبله‌اش دنیاست ، او را مرده دان\r\n(مثنوی، دفتر چهارم، 1655-1657)\r\n\r\nعقلی که مغلوب  نفس می‌شود آن عقل هم نفس است ، مانند ستاره سعد مشتری که اگر تحت تأثیر ستاره نحس زحل قرار گیرد ، دیگر ستاره سعادت نخواهد بود و او نیز نحس می‌شود .\r\n\r\nعقل کو مغلوب نفس ، او نفس شد       مشتری مات زحل شد ، نحس شد\r\nهم در این نحسی بگردان این نظر       در کسی که  کرد نحست، در نگر\r\n(مثنوی،‌دفتر دوم، 1553-1554)\r\n\r\nدر دفتر دوم مولوی با سگ خواندن نفس، توصیه می‌کند این دشمن جان خود که «اعدی عدوک نفسک التی بین جنیک» را بشناس و او را از میان بردار. استخوان منافع مادی و این جهانی است که سگ نفس را به سوی خود می‌کشد و انسان را از درک حقیقت و معنویت باز می‌دارد.\r\nهین سگ نفس تو را زنده مخواه             کو عدو جان توست  از دیرگاه\r\nخاک بر سر استخوانی را که آن              مانع این سگ بود از صید جان\r\n                                                                           ( مثنوی ، دفتردوم،477-488)\r\n\r\nموضوع نفس و در پی آن عقل ، گسترده‌ترین و پردامنه‌ترین مباحث در مثنوی معنوی است که در این مقال بخش کوچکی را نمونه‌وار یادآور شدیم. در پایان این بخش تذکری صوفیانه را از دفتر ششم می‌آوریم که هشداری جدی برای مبارزه با نفس و پرهیز از نفس‌پرستی است .\r\n\r\nمتهم  کن   نفس  خود  را ای فتی                  متهم   کم  کن جزای  عدل   را\r\nتوبه   کن  مردانه  سرآور  به   ره               که   فمن  یعمل    بمثقال   یره\r\nدر  فسون  نفس  کم  شو   غرّه‌یی                کافتاب    حق   نپوشد    ذره‌یی\r\nهست این ذرات جسمی ای  مفید                پیش این خورشید جسمانی پدید \r\nهست   ذرات  خواطر  و   افتکار                پیش  خورشید  حقایق،   آشکار\r\n(مثنوی، دفتر ششم، 435-439)\r\n \r\n ","content_html":"


\n                                         
\nمادر  بت‌ ها  بت   نفس    شماست                             زآنک آن بت مار و این بت اژدهاست
\nآهن و سنگ است نفس و بت شرار                              آن شرار   از آب    می‌گردد      قرار
\nسنگ و آهن ز آب کی ساکن  شود                             آدمی  با  این   دو  کی ایمن   بود
\n  (مثنوی، دفتر اول، 776-778)

\n <\/p>\n

 تذکر معنوی: ریشه همه بت‌پرستی‌ها، بدبختی‌ها و گمراهی‌های انسان نفس است .
\nتحلیل: موضوع نفس و پیامدهای نفس‌پرستی از جمله مباحثی است که مولوی به صورت گسترده و در جای‌جای مثنوی بدان پرداخته و به انسان‌ها نسبت به عوارض و عواقب آن تذکر و هشدار داده است . در ابیات بالا مولوی نفس را منشاء  همه بت‌پرستی‌ها و گمراهی‌های آدمی می‌داند . نفس همانند سنگ آتش‌زنه و آهن است که با هم جرقه و شراری ایجاد می‌کنند و این جرقه همان گمراهی‌ها و ضلالت‌هایی هستند که اگر آب هدایت و ارشاد بر روی آن ریخته شود ، خاموش می‌گردد . اما باید دانست سنگ و آهن نفس را با آب نمی‌توان خاموش کرد .
\nمولوی در دفتر ششم می‌گوید که همه قرآن شرح خبث نفس است :

\n <\/p>\n

جمله قرآن شرح خبث نفسهاست        بنگر اندر مصحف آن چشمت کجاست
\n(مثنوی، دفتر ششم، 4876)<\/p>\n

او در دفتر اول یکی از عوامل مهم سرکشی نفس را  مدح‌ها و ستایش‌های ناروا می‌داند<\/p>\n

نفس از بس مدح‌ها فرعون شد        کن ذلیل النفس هوناً لا تسد<\/p>\n

                                                                                   (مثنوی ، دفتراول ،1877)
\nدر عرفان و اخلاق اسلامی فرعون برجسته‌ترین نماد تکبر و خودپرستی است و برای فرعون نشدن نفس تنها راه ، افتادگی و خضوع وهون است :
\n  عبادالرحمن الذین یمشون علی الارض هونا  (سوره فرقان ،آیه63)                                                           
\n                                                                           
\nبه همین خاطر است که بازدر دفتر اول شیر واقعی را که کسی می‌داند که بر نفس خود غلبه پیدا کند و پیروز شود.

\nسهل شیری دان که صفها بشکند       شیر آن است  آن که خود را بشکند
\n(مثنوی ، دفتر اول ، 1398)

\nدر تعبیر دیگری  مولانا نفس را دوزخی می‌داند که مانند اژدها همه چیز را می‌بلعد و فرو می‌خورد و آب همه دریاها هم اگر روی آن بریزی خاموش نمی‌شود .

\nدوزخ است این نفس و دوزخ اژدهاست       کو به دریاها نگردد کم و کاست
\nهفت   دریا   را  در   آشامد  ،   هنوز         کم نگردد سرزنش آن خلق سوز
\n(مثنوی، دفتر اول، 1384-1385)

\n در دفتر دوم با بیان تعبیر «خر نفس» انسانها را به مهار این خر سرکش فرا می‌خواند :

\nشد خر نفس تو، بر میخی‌ش بند             چند بگریزد ز کار و بار؟چند؟
\n(مثنوی، دفتر دوم، 732)

\nباز در همین دفتر برای نفس عنوان گاو را بر می‌گزیند و فرمان می‌دهد که این گاو را زودتر بکشید تا روح دربندتان آزاد شود .

\nگاو نفس خویش را زودتر بکش                    تا شود روح خفی زنده به هش
\n(مثنوی، دفتر دوم، 1450)
\nتعبیر نفس دزد از دیگر تعابیری است که مولوی برای نفس در نظر می‌گیرد و انسان را از گشتن به گرد دزد نفس بر حذر می‌دارد:

\nگرد نفس دزد و کار او مپیچ                     هر چه آن نه کار حق هیچ است هیچ
\n(مثنوی، دفتر دوم، 1066)

\nمولوی در پی تلاشش برای معرفی هرچه بیشتر نفس این بار نفس را نمرود بر می‌شمارد و عقل و جان را خلیل

\nآتش    ابراهیم   را    نبود       زیان             هر که نمرودی است ، گو: می‌ترس از آن
\nنفس نمرود است و عقل و جان خلیل            روح در عین  است  و  نفس اندر  دلیل
\n(مثنوی، دفتر دوم، 3322-3323)

\nدر این ابیات  مولوی بهترین راه مبارزه با نفس را تکیه بر عقل و جان می‌داند. یعنی همان توانایی ذهنی  و روحانی که انسان را به خدا می‌رساند و به حق نزدیک می‌کند .
\nبیان تعبیرهای گوناگون درباره نفس به همین جا ختم نمی‌شود . در دفتر دوم نفس به زن تشبیه می‌شود .

\nنفس خود را زن شناس از زن بتر       زآن که زن جزوی است ، نفست کل شرّ
\nمشورت با نفس خود گر می‌کنی       هر  چه  گوید  کن  خلاف  آن   دنی
\n(مثنوی ، دفتر دوم ، 2380 ، 2381)

\n مولوی در این ابیات با تشبیه نفس  به زن ، زن را جزوی و بخشی از کل نفس می‌داند که  نباید با آن مشورت کرد و هرچه او گفت خلافش را باید انجام داد .
\nمادر بد خاصیت نام دیگری است که  مولوی بر روی نفس می‌گذارد و برای جلوگیری از فسادش باید او را کشت .

\nنفس توست آن مادر بد خاصیت                       که فساد اوست در هر ناحیت
\nهین  بکش  او  را  که  بهر  آن    دنی              هر دمی  قصد   عزیزی      می‌کنی
\nاز وی این دنیای خوش بر توست تنگ                 از پی  او با  حق و  با خلق   جنگ
\nنفس   کشتی  باز   رستی  ز    اعتذار                  کس تو  را  دشمن  نماند  در  دیار
\nگر  شکال  آرد  کسی  بر  گفت   ما                    از     برای     انبیاء      و    اولیاء
\nکانبیا   را  نی که  نفس  کشته   بود                        پس چراشان دشمنان بود و حسود
\nگوش  نه تو  ای  طلب‌ کار  صواب                      بشنو این اشکال و شبهت را جواب
\nدشمن  خود   بوده‌اند  آن   منکران                        تیغ بر خود  می‌زنند  ایشان  چنان
\nگر  شود   بیمار  دشمن  با  طبیب                         ور کند  کودک  عداوت  با  ادیب
\nدر حقیقت دشمن جان  خود است                        راه عقل و جان خود را خود زدست
\n(مثنوی، دفتر دوم، 785-792، 801-802)

\nمادر بد خاصیت نفس ، فسادش فراگیر است و در همه شئون زندگی اثرات بد خود را می‌گذارد . برای رهایی از دست  او راهی جز کشتنش نیست . تا او هست دنیا بر انسان تنگ و تاریک است و همواره باید با خدا و خلق خدا بجنگی . با کشتن نفس همه دشمنی‌ها و کینه‌جویی‌ها از میان می‌رود . مولوی در ادامه می‌گوید که اگر کسی در این باب اشکالی وارد کند و بگوید چرا انبیاء و اولیاء که نفسشان را از بین برده بودند هم مورد کینه و حسادت قرار می‌گرفتند ؛ باید در پاسخ او گفت دشمنان انبیاء با خودشان دشمنی می‌کردند و به روی خود تیغ می‌کشیدند . همچنانکه اگر بیماری با طبیبش دشمنی کند یا کودکی با استاد و معلم ادیبش عداوت نماید ، تنها به خود بد کرده و با خود دشمنی نموده است . در دفتر سوم مولوی  نفس و شیطان را یکی می‌داند که در دو صورت جلوه‌گر و نمایان شده‌اند . همچنانکه فرشته و عقل هم یک تن در دو صورتند .

\nنفس و شیطان هر دو یک تن بوده‌اند         در دو صورت خویش را بنموده‌اند
\nچون فرشته و عقل ، کایشان یک بدند          بهر حکمتهاش دو صورت شدند
\n(مثنوی، دفتر سوم، 4056-4057)
\nباز در همین دفتر است که نفس به عنوان راهزنی که ریشه همه راهزنی‌هاست معرفی می‌گردد .

\nگرنه  نفس  از اندرونت راهت زدی          رهزنان را برتو دستی کی بدی
\n(مثنوی، دفتر سوم، 4067)

\nاز صفات دیگر نفس در مثنوی بی‌عهد بودن آن است و به این واسطه است که او را باید از بین برد . این نفس پست  و قبله‌گاه انسان‌های پست است .

\nنفس بی‌عهد است ، زآن رو کشتنی است       او دنی و قبله‌گاه  او  دنی  است
\nنفس ها  را  لایق   است  این   انجمن       مرده را در خور بود گور و کفن
\nنفس اگر چه زیرک است  و  خرده‌دان       قبله‌اش دنیاست ، او را مرده دان
\n(مثنوی، دفتر چهارم، 1655-1657)

\nعقلی که مغلوب  نفس می‌شود آن عقل هم نفس است ، مانند ستاره سعد مشتری که اگر تحت تأثیر ستاره نحس زحل قرار گیرد ، دیگر ستاره سعادت نخواهد بود و او نیز نحس می‌شود .

\nعقل کو مغلوب نفس ، او نفس شد       مشتری مات زحل شد ، نحس شد
\nهم در این نحسی بگردان این نظر       در کسی که  کرد نحست، در نگر
\n(مثنوی،‌دفتر دوم، 1553-1554)

\nدر دفتر دوم مولوی با سگ خواندن نفس، توصیه می‌کند این دشمن جان خود که «اعدی عدوک نفسک التی بین جنیک» را بشناس و او را از میان بردار. استخوان منافع مادی و این جهانی است که سگ نفس را به سوی خود می‌کشد و انسان را از درک حقیقت و معنویت باز می‌دارد.
\nهین سگ نفس تو را زنده مخواه             کو عدو جان توست  از دیرگاه
\nخاک بر سر استخوانی را که آن              مانع این سگ بود از صید جان
\n                                                                           ( مثنوی ، دفتردوم،477-488)

\nموضوع نفس و در پی آن عقل ، گسترده‌ترین و پردامنه‌ترین مباحث در مثنوی معنوی است که در این مقال بخش کوچکی را نمونه‌وار یادآور شدیم. در پایان این بخش تذکری صوفیانه را از دفتر ششم می‌آوریم که هشداری جدی برای مبارزه با نفس و پرهیز از نفس‌پرستی است .

\nمتهم  کن   نفس  خود  را ای فتی                  متهم   کم  کن جزای  عدل   را
\nتوبه   کن  مردانه  سرآور  به   ره               که   فمن  یعمل    بمثقال   یره
\nدر  فسون  نفس  کم  شو   غرّه‌یی                کافتاب    حق   نپوشد    ذره‌یی
\nهست این ذرات جسمی ای  مفید                پیش این خورشید جسمانی پدید
\nهست   ذرات  خواطر  و   افتکار                پیش  خورشید  حقایق،   آشکار
\n(مثنوی، دفتر ششم، 435-439)<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>","content_source":"","content_url":"","content_date_start":"2015-06-09 14:53:49","content_date_event":"2015-06-09 14:53:49","content_date_event_start":null,"content_date_event_end":null,"content_show_title_slider":1,"content_date_last_edit":"2015-06-10 08:25:45","content_date_register":"2015-06-09 14:53:49","content_columns":0,"content_show_img":1,"content_show_details":0,"content_show_related_img":1,"content_show_slider":1,"content_comment":1,"content_score":0,"tag_id":0,"score_average":null,"score_count":null,"score_date_last":null,"uid":2985,"eid":2985,"attach_title":null,"attaches":[{"sizes":{"150":".\/cache\/2\/attach\/201506\/2980_1639771962_150_101.webp","300":".\/cache\/2\/attach\/201506\/2980_1639771962_232_156.webp","400":".\/cache\/2\/attach\/201506\/2980_1639771962_232_156.webp","600":".\/cache\/2\/attach\/201506\/2980_1639771962_232_156.webp","900":".\/cache\/2\/attach\/201506\/2980_1639771962_232_156.webp","1200":".\/cache\/2\/attach\/201506\/2980_1639771962_232_156.webp"},"ext":"jpg","file_media":1,"token":1639771962,"files":{"original":{"url":".\/file\/2\/attach\/201506\/2980_1639771962.jpg","width":232,"height":156,"size":0}}}]}]]